Monday 5 Ashwin, 2077 | September 21, 2020
Menu

नागरिक शनिबार

लेख्नु सजिलो छैन

  • २९ चैत्र, २०७०
  • मञ्जुश्री थापा
  • DISQUS_COMMENTS
(0 votes)
लेख्नु सजिलो छैन
अघिल्लो वर्ष मो यानले नोबल पुरस्कार पाएसँगै मेरो ध्यान पनि चिनियाँ साहित्यतिर तानियो। मैले चिनियाँ साहित्य अध्ययनमा खर्चें। समकालीन चिनियाँ साहित्यमा थुप्रै भिन्न मतहरू रहेछन्। मैले अपेक्षा गरेभन्दा बढी सामाजिक आलोचना लेखिएका रहेछन्। हाङ शाओगोङ, यान लियान्के, वाङ शिआबो र झुजुन एबरलिनका पुस्तक मन परे। म उनीहरूका रचना अझै मेहनत गरेर पढ्ने योजनामा छु।

यो वर्षचाहिँ नेपाली साहित्यलाई। वर्षभरि पढ्न पुगोस् भनेर टन्नै पुस्तक जोहो गरेकी छु। यसका लागि काठमाडौंका पुस्तक पसल चहारेँ। कतिपय पुस्तक लेखकहरूबाट पनि प्राप्त भए। नेपाली साहित्यको समकालीन लेखन धारसँग म अपरिचित छैन। फगत पाँच वर्षयता क्यानडाको बसाइका कारण यहाँका दैनन्दिन घटनाक्रमसँग म अद्यावधिक हुन सक्दिनँ। तैपनि यहाँको समाज र लेखक जमातसँग कुनै न कुनै हिसाबले अन्तर्क्रियामै रहन्छु। यसो गर्दा म आफैंले पनि सिक्ने र सूचित हुने मौका पाइरहन्छु।
समकालीन लेखनमा अहिलेको पुस्ता निकै उर्वर भएर आएको छ। काठमाडौं आएपछि मैले हालसालै निस्केका पुस्तक किनेँ। तीमध्ये कथा, निबन्ध र कविता संग्रह धमाधम पढिरहेकी छु। उपन्यास पनि किनेँ। यहाँको दैनिकीसँग अभ्यस्त हुनु परेकाले पढ्ने फुर्सद मिलेन। उतै लगेर पढ्नेछु।
केही चर्चा गरिएका कविहरूको कविता पढ्दा मलाई उनीहरूको चर्चा भएजति शक्ति रचनामा भेटिनँ। त्यो मेरो आत्मगत आग्रहका कारणले पनि हुन सक्छ। किनभने म साहित्यमा सधैं समाज खोज्छु। मनु मन्जिललगायत थुप्रै युवाकवि केवल निजात्मक अनुभूति, अझ नितान्त व्यक्तिगत कुरा लेखिरहेका रहेछन्। यसो गर्नुमा कुनै खराबी पनि छैन। तर रचनामा सामाजिक पक्षलाई नै बढी खोतल्नुपर्छ भन्ने मेरो आग्रह छ। मेरो चासो सिंगो समाज साहित्यमा आयो कि आएन भन्ने हुन्छ। त्यसरी हेर्दा श्रवण मुकारुङका कविता नै बढी मन परे।
यसपटक काठमाडौं आउँदा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका लागि लेखकहरूको दौडधूप चलेको थाहा पाएँ। प्रज्ञा र यस्ता संस्थामा दलीय राजनीति हाबी भयो भन्ने गुनासो गर्नेहरू पनि रहेछन्। वास्तवमा यस्तो प्रवृित्त जहाँ पनि हुन्छ। फरक यति हो, अमेरिकातिर दलीय राजनीतिको ठाउँमा कुनै खास सहर, लेखकीय हालिमुहाली हुन्छ। लन्डन वा न्युयोर्कको साहित्यिक वृत्तभित्र छिर्न अरूलाई गाह्रो हुन्छ। यो प्रथा वास्तवमा गलत हो, तर रोक्न सकिँदैन।
यहाँका लेखकहरूमा विषयवस्तुलाई आधारभूतमा छुने, तर गहिराइमा नजाने प्रवृित्त पनि मैले पाएको छु। पढेकामध्ये मलाई नयनराज पाण्डे एकदमै मन पर्छन्। नारायण ढकाल, श्यामल, विमल निभा, विमला तुम्खेवा, सुलोचना मानन्धर, मोमिला सधैं मेरो रुचिभित्र पर्छन्। अमर न्यौपानेको 'पानीको घाम' पढेँ । राम्रो लाग्यो। तर, कथानकले जुन गति पाउनुपर्ने हो, त्यो बीचबीचमा नपाएजस्तो लाग्छ। अरू कृति पनि क्रमशः पढ्दैछु। नयाँ पुस्ताका महिला लेखकका कृतिको संख्या स्वात्तै घटेछ। वास्तवमा यो अनुपात बढ्दै जानुपर्थ्यो। दीपक सापकोटाले सम्पादन गरेको निर्बन्ध मोन्टाजमा जम्मा ४८ लेखक छन्, तर महिला दुईमात्रै। यो राम्रो लक्षण हुँदै होइन।
मेरा आफ्नै काम थुप्रै छन्। नयाँ पुस्तक लेख्नुपर्नेछ। ननफिक्सनमा पनि काम गर्नुछ। उपन्यास लेख्दा कल्पनाशक्ति र अध्ययन दुवै चाहिन्छ। गैरआख्यानका लागि राम्रो अनुसन्धान छ भने प्रस्तुतिमा मेहनत गरे पुगिहाल्छ। मेरो रुचि अनुवाद र सम्पादनमा पनि हो। यी सबै काम गर्नुछ।
तर त्योभन्दा पहिले त अलिकति पैसा कमाउनु पनि छ। नत्र कसरी टिक्ने लेखनमा! लेखकका लागि जीवन धान्ने लेखनमात्रै पर्याप्त छैन। अझ मैले त क्यानडा काउन्सिल अफ आर्टस, द टोरन्टो आर्टस काउन्सिलजस्ता संस्थाबाट लेख्नकै लागि अनुदानसमेत पाएँ। अहिले पनि आर्थिक रूपमा टिक्न संघर्ष नै गरिरहेकी छु। 
लेखकका लागि लेखेरै हुने आयआर्जन पनि धेरै गतिलो भइसकेको छैन। प्रकाशकका दुःख पनि आफ्नै ठाउँमा होलान्। संसारभरका ठूला प्रकाशकले समेत लेखकलाई दिने भनेको त्यही सातदेखि ११ प्रतिशतसम्म हो। चल्तीका उपन्यासकार स्टेफेन किङजस्ता लेखकले आफैं पुस्तक छपाउन थालेका छन्, ताकि शतप्रतिशत रोयल्टी आफैं लिन सकियोस्। तर त्यो झन्झटिलो छ, किनकि वितरणको काम झ्याउलाग्दो हुन्छ। त्यसैले प्रकाशकसँगै लेखक निर्भर रहन्छन्। लेखकलाई अन्याय भएको अनुभूति भने हुन्छ। सारा सिर्जना गर्ने लेखकले ११ प्रतिशत रोयल्टी पाउँदा वितरकले भने ४० प्रतिशत लगिरहेको हुन्छ। उसको मेहनत त होला, तर प्रतिभा त तुलनात्मक रूपमा केही पनि परेको हुँदैन। यस्तो प्रथा छँदैछ। रोयल्टी वा आम्दानीको विषयमा अड्केर बस्ने कुरै छैन। समाज र समयप्रति लेखकको दायित्व हुन्छ। 
म अहिले 'अल अफ अस इन आवर लाइभ्स' नामक उपन्यास लेखनमा क्रियाशील छु। उपन्यास त धेरै ठूलो छैन, तर मैले सोचेभन्दा बढी समय लाग्यो। यसबीच अखबार, म्यागेजिनका लागि केही लेखिनँ। धेरै सभासमारोहमा पनि उपस्थित भइनँ। जयपुर लिटरेचर फेस्टिभल, शारजहाँ बुक फेयरजस्ता सीमित समारोहमा गएँ। सम्पूर्ण समय उपन्यासकै लागि खर्चिरहेकी छु।
यस्तै सिलसिलामा शारजहाँमा पोहोर सम्राट उपाध्यायसँग भेट भएको थियो। उनी मेरो दाजुका साथी पनि हुन्। पछिल्लो समय अंग्रेजी साहित्यको दुनियाँमा पाकिस्तानी लेखकहरूको प्रभाव बढ्दो छ। तीमध्ये केही त निकै गम्भीर र प्रभावशाली पनि छन्। तीमध्ये धेरै त मेरा राम्रा साथी पनि हुन्। मैले सम्राटलाई भनेँ, 'उनीहरू हिँड्दा, बस्दा सँगै हुन्छन्, तिमीलाई यस्तो गर्न मन लाग्दैन? हाम्रो पनि कुनै त्यस्तो समूह भइदिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्दैन?'
'आ होस्, मलाई त लाग्दैन। एक्लै काम गर्नु ठिक छ,' उनले यस्तो जवाफ दिए। लेखन एक्लै भएको बेला हुनुपर्छ। समूहमा बसेर लेख्न सकिँदैन।
म नेपालमा पछिल्लो समय आइरहेका लेखक देखेर पूरै खुसी भएकी छु। 'द भ्यानिसिङ एक्ट'का लेखक प्रवीण अधिकारी तीमध्ये एक हुन्।
गुणस्तर राम्रो आइरहेको छ। लेखनबाट आइरहेको नतिजा उत्साहजनक छ।

कालु हमालको सपना

केरा बगैंचा। बगैंचाभित्र कटेज। आँगनमा लोकल कुखुरा। भुर्रभुर्र चरा। रूखमा टाँगिएका उखान तुक्का। डुंगा पोखरी। पौडी पोखरीहरू। बीचमा रेस्टुरेन्ट। क्याम्पिङ साइट। बीच भलिबल कोर्ट। छेउमा रानी कुलो। किनारमा बालुवा।

रङहरूको अस्वाभाविक संयोजन

आकाशमुनि ठिंग उभिएको छ, एउटा खुल्ला ढोका। ढोकाको वारि र पारि फैलिएको छ चौर र त्यसमाथि छ आकाशको छानो! 'निर्बन्ध मोन्टाज' निबन्धसंग्रहको आवरण यस्तो छ। पहिलोपल्ट पुस्तकको यस्तो आवरणकला देख्दा...

खतरा जिएम खान्कीको

खतरा जिएम खान्कीको

अनुवांसिक गुण परिवर्तित (जिएम) बिऊबाट फलेका खाद्य वस्तु (जिएम फुड) बारे वहस भर्खर सुरु भएको छ। तर, राष्ट्रिय नीतिको अभावमा नेपाली जनजीवनमा यस्ता अप्राकृतिक खाद्यान्न दैनिक भोजनमा मिसिन थालिसकेका छन्–...

अन्तर्वार्ताले झन्डै जागिर खुस्केको

अन्तर्वार्ताले झन्डै जागिर खुस्केको

म त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अंग्रेजी पढ्दाताका रेडियो नेपालमा ‘पार्टटाइम' काम गर्थें। दिउँसो त्रिविमा पढ्न धाउँथें भने प्रायशः चारबजेपछि रेडियो नेपालमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने समेत काम गर्थें। यो २०२८/२९ सालतिरको कुरा हो।

घुम्टेको पर्यटकीय फेरो

घुम्टेको पर्यटकीय फेरो

गलकोट–घुम्टेलाई पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न काठमान्डौं–घुम्टे साइकलयात्राको टोलीले सातौं दिनमा घुम्टेको टाकुरा चुम्यो। पर्यटन बोर्डको आँगनबाट घुम्टेसम्म यात्राको रोमान्चले मन त्यसैत्यसै घुम्टेका हिमालको चिसोमा पुगेर टाँसिन्छ। चौध जनाले छातिमा...

दसैंमा ध्यान

दसैंमा ध्यान

दसैंको उल्लासले तासको खाल जमाउने, अकाशमा चंगा चेट् पार्ने कुरा पुरानै हुन्। हल्का चिसो मौसममा टे्रकिङ र समुद्र तटतिर बरालिन निस्किनेे समूह बिस्तारै बढ्दै छ। तर यीभन्दा भिन्न वसन्तपुरको दसैंघरमा...

मतलब, तीन पुस्ता...

बाहिरपट्टि विभिन्न पत्रिकामा आफ्नो प्रकाशनका किताब र लेखकबारे छापिएका समाचार र तस्बिरका कटिङ सजाइएका छन्। विभिन्न लेखकबारे छापिएका स्टोरी पनि सँगै छन्। केही कलाहरू छन्।

यातायातको चोर बाटो

यातायातको चोर बाटो

काठमाडौं– उदयपुरका माधवप्रसाद दाहाल सोमबार दुई बजे मोटरसाइकलको कागजपत्र ‘चेक' गराउन ललितपुर ताल्छीखेलस्थित बागमती यातायात कार्यालय आइपुगे। बाटैमा उनलाई बिचौलियाले रोके, 'एक हजार दिनूस्, आजै काम हुन्छ।' दाहाल अन्कनाए। सोझै...